एक्स्चेंजचा रिझर्व्ह रेशो कसा मोजतात: अंशात साखळीवरची वॉलेट्स, छेदात ग्राहकांची शिल्लक

153,151 ÷ 139,865 ≈ 1.095. OKX च्या रिझर्व्ह-पुराव्याच्या पानावर सप्टेंबर 2026 च्या अहवालात BTC च्या ओळीत 109% लिहिलं आहे, तो आकडा याच भागाकारातून येतो. वरची संख्या म्हणजे OKX च्या नावावरच्या वॉलेट्समध्ये (साखळीवरचे पत्ते आणि तृतीय-पक्ष कस्टडी मिळून) किती BTC आहेत; खालची म्हणजे सगळ्या ग्राहकांची OKX खात्यांतली BTC ची निव्वळ शिल्लक, एकत्र केलेली. हे आकडे दर अहवालात बदलतात. आम्ही ऑक्टोबर 2026 मध्ये पान वाचलं; पानावर त्या वेळी जे दिसेल तेच ग्राह्य.

अंश आणि छेद: कोणता आकडा कोणत्या वहीत

हे गणित सगळ्यात सरळ शब्दांत OKX च्या पानावर मांडलं आहे (यापुढे «तुलनेचं पान»). शेवटची पायरी ते अशी सांगतात (चिनी पानावरचं वाक्य, मराठी अनुवाद आमचा): «OKX खात्यांतील मालमत्ता आणि जाहीर केलेल्या OKX साखळी-वॉलेट पत्त्यांतील एक्स्चेंजची एकूण मालमत्ता यांची तुलना करून OKX प्लॅटफॉर्मचा मालमत्ता रिझर्व्ह रेशो पडताळला जातो.»

आमच्या साइटच्या भाषेत सांगायचं तर: «जाहीर केलेले साखळी-वॉलेट पत्ते» साखळीवरच्या वहीतले, आणि «खात्यांतील मालमत्ता» एक्स्चेंजच्या आतल्या वहीतली. दोन वह्या एरवी आपापल्या चालतात. त्यांचा मेळ फक्त स्नॅपशॉटच्या क्षणी घातला जातो.

किमान अटही पानावर लिहिलेली आहे. साखळीवरची मालमत्ता खात्यांतील एकूण मालमत्तेपेक्षा «जास्त किंवा तितकीच» असेल, तर रिझर्व्ह पुरेसा आहे असं ते मानतात. रेशोच्या भाषेत: 100% किंवा त्याहून अधिक.

एक खरी ओळ घेऊन हिशोब करू

तीच BTC ची ओळ. सप्टेंबर 2026 च्या OKX अहवालात हे आकडे आहेत: OKX खात्यांतील मालमत्ता 139,865; OKX वॉलेट-मालमत्ता 153,151, त्यापैकी एक्स्चेंज वॉलेट 146,359 आणि तृतीय-पक्ष कस्टडी वॉलेट 6,792; रेशोच्या रकान्यात 109%. हे पान आम्ही ऑक्टोबर 2026 मध्ये वाचलं. प्रत्येक अहवालात आकडे बदलतात, म्हणून तुम्ही पान उघडाल त्या दिवशी दिसणारे आकडेच धरा.

पहिली पायरी: 153,151 ÷ 139,865 = 1.09499…, म्हणजे सुमारे 109.5%; पानावर 109% दिसतं. पूर्णांक कसा केला हे पानावर सांगितलेलं नाही, दोन आकडे एकमेकांशी जुळतात एवढीच खात्री आम्ही केली. हा हिशोब आमचा स्वतःचा आहे.

दुसरी पायरी जास्त कामाची: 146,359 + 6,792 = 153,151. म्हणजे अंशातली सगळी नाणी एक्स्चेंजच्या स्वतःच्या साखळी-पत्त्यांवर नाहीत; 6,792 नाणी «तृतीय-पक्ष कस्टडी वॉलेट» या नावाखाली आहेत. त्याबद्दल पानावरची सूचना अशी: «कृपया लक्षात घ्या, तृतीय-पक्ष कस्टडीतील शिल्लक तृतीय-पक्ष कस्टडी संस्थांकडे असते; ती रक्कम पडताळायची असल्यास संबंधित कस्टडी संस्थेशी संपर्क साधा.»

आमचा अंदाज असा: ही 6,792 नाणी जाहीर पत्त्यांच्या यादीतून तपासता येत नाहीत. त्यांचा भरवसा साखळीवर नाही, कस्टडी संस्थेवर आहे. फक्त 109% बघितलं तर अंशातला हा तुकडा दुसऱ्याच्या हमीवर उभा आहे हे कळत नाही.

अंश: पत्ते त्यांचेच आहेत का, आणि त्या क्षणी त्यांत किती होतं

पत्त्यात नाणी असणं यात विशेष काही नाही; तो पत्ता एक्स्चेंजचाच आहे हे सिद्ध करणं महत्त्वाचं. या साइटचा प्लॅटफॉर्म असलेल्या बायनान्सच्या रिझर्व्ह-पुराव्याच्या पानावर (यापुढे «प्लॅटफॉर्मचं पान») पडताळणीची पहिली पायरी हीच आहे: «1. पत्त्यांच्या मालकीची पडताळणी». त्याखालचं वाक्य: «रिझर्व्ह पडताळण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मालमत्तेसाठी, वॉलेटची मालकी बायनान्सकडेच आहे (कोल्ड आणि हॉट दोन्ही वॉलेट) याची आम्हाला खात्री करावी लागते.»

तुलनेच्या पानावरचा मार्ग सहीचा. त्या पत्त्यांच्या खासगी किल्लीने «I am an OKX address» हा संदेश सही करून दिलेला असतो, आणि पानानुसार हीच OKX ची मालकी दाखवते. एखाद्या पत्त्याच्या किल्लीने हे वाक्य सही करता आलं, तरच ती किल्ली त्यांच्या हातात आहे असं म्हणता येतं.

शिल्लक «त्या क्षणाची» बघायची. तुलनेचं पान सांगतं की CheckBalance नावाच्या साधनाने, स्नॅपशॉट तयार झाला तेव्हाच्या ब्लॉक-उंचीवरची वॉलेट-पत्त्यांची शिल्लक पडताळता येते. आज पत्ता उघडून दिसणारी शिल्लक आणि स्नॅपशॉटच्या ब्लॉक-उंचीवरची शिल्लक या दोन वेगळ्या गोष्टी. अहवाल तपासताना दुसरी बघायची.

पत्त्यांच्या यादीचं बटण लॉग-इन न केलेल्या पानावरच दिसतं; आम्ही वाचलेल्या चिनी पानावर त्यावर «下载所有地址» (सर्व पत्ते डाउनलोड करा) असं लिहिलं आहे. त्याच पानावर «审计时间» (ऑडिटची वेळ) आणि «默克尔树根哈希» (मर्कल ट्री रूट हॅश) हे रकानेही आहेत. डाउनलोड होणारी फाइल कोणत्या स्वरूपात असते, ते आम्ही या वेळी उघडून बघितलं नाही, म्हणून त्याचं वर्णन करत नाही.

छेद: ग्राहकांची निव्वळ शिल्लक, मर्कल ट्रीत बंद

छेदात फक्त एक्स्चेंज ग्राहकांसाठी सांभाळत असलेली मालमत्ता येते. प्लॅटफॉर्मच्या पानावरचं वाक्य: «रिझर्व्हचा पुरावा म्हणतो तेव्हा आम्हाला खास करून आम्ही ग्राहकांसाठी सांभाळत असलेली मालमत्ता अभिप्रेत असते.» दोन वह्या बरोबरीने कशा चालतात, त्याबद्दलही एक वाक्य आहे: «एखाद्या ग्राहकाने एक बिटकॉइन जमा केला की बायनान्सचा रिझर्व्हही एका बिटकॉइनने वाढतो, जेणेकरून ग्राहकांच्या निधीला नेहमी 1:1 पूर्ण आधार राहील.»

छेदाचा आकडा स्नॅपशॉटचा असतो: «स्नॅपशॉटच्या वेळी ग्राहकाच्या खात्यातील प्रत्येक वॉलेटमधील मालमत्तेवरून सिस्टम त्या वेळची ग्राहकाची मालमत्ता मोजते.» पुढे, «प्रत्येक ग्राहकाचा हॅश केलेला UID आणि शिल्लक यांतून मूळ डेटा-ब्लॉक तयार केले जातात.» या ब्लॉक्सपासून मर्कल ट्री बनतो. पानानुसार तो यासाठी, की ग्राहकांना आपली मालमत्ता खात्यांच्या एकूण निव्वळ शिलकीत समाविष्ट आहे का हे तपासता यावं. रूटचा गुणधर्म एका वाक्यात: «चाइल्ड नोडमधील कोणताही खाते ID किंवा शिल्लक बदलली, तर मर्कल ट्रीचा रूट बदलतो.»

त्यावर zk-SNARK चा आणखी एक थर आहे. त्याच्या तीन हमी पानावर अशा दिल्या आहेत:

• «1. प्रत्येक ग्राहकाच्या खात्याची शिल्लक एकूण निव्वळ शिलकीत समाविष्ट आहे.»
• «2. सर्व खात्यांची निव्वळ शिल्लक शून्य किंवा त्याहून अधिक आहे.»
• «3. खात्याची माहिती लीफ-नोडच्या हॅशमध्ये अद्ययावत केल्यानंतर मर्कल ट्री रूटमधला बदल वैध असतो (म्हणजे माहिती बनावट करता येत नाही).»

आम्ही याचा अर्थ असा घेतो: पहिली हमी कोणी ग्राहक सुटला नाही ना हे बघते; दुसरी, उणे शिलकीची खाती घुसवून छेद कमी दाखवता येणार नाही हे बघते.

«निव्वळ» या शब्दाकडे जरा थांबून बघा. तुलनेच्या पानावर: «प्रत्येक खात्याची एकूण शिल्लक शून्यापेक्षा जास्त आहे, मोजणी करताना त्यांच्या मालमत्तेत देणीही धरली आहेत, आणि प्रत्येक खात्याची निव्वळ मालमत्ता धन आहे याची खात्री केली आहे.» आमचा अर्थ: ज्या खात्याने कॉइन उसने घेतले आहेत, त्याचं देणं आधी वजा होतं आणि मगच ते छेदात येतं. छेद हा निव्वळ आकडा आहे, खात्यातला ढोबळ आकडा नाही.

तुम्ही स्वतः कुठपर्यंत तपासू शकता

1लॉग-इन न करता

• रिझर्व्हच्या पानावर चालू अहवालाची ऑडिटची वेळ शोधा, आणि ती आजपासून किती जुनी आहे ते आधी बघा.
• जाहीर पत्त्यांची यादी मिळवा (प्लॅटफॉर्मच्या चिनी पानावर «下载所有地址» असं लिहिलेलं बटण; इतर भाषांच्या पानावर त्याचं नाव वेगळं असू शकतं).
• मोठ्या रकमेचे काही पत्ते निवडा आणि स्नॅपशॉटच्या ब्लॉक-उंचीवर त्यांची शिल्लक तपासा. ही पद्धत आणि CheckBalance हे साधन OKX च्या पानावरचं आहे; बायनान्सच्या पानावर ब्लॉक-उंची आम्हाला या वेळी वाचायला मिळाली नाही.
• कॉइननिहाय तक्ता बघा. प्लॅटफॉर्मच्या पानावरचे कॉइननिहाय आकडे आमच्या या वेळच्या मजकूर-वाचनात आले नाहीत, पान पूर्ण लोड झाल्यावर दिसत असावेत; पानावर त्या वेळी जे दिसेल तेच ग्राह्य, आम्ही ते इथे उतरवलेले नाहीत. तुलनेच्या पानाच्या तक्त्यात एक्स्चेंज वॉलेट आणि तृतीय-पक्ष कस्टडी यांचा वाटाही वेगळा दिसतो.
• मर्कल ट्री रूट हॅशही लिहून ठेवा. वर दिलेल्या वाक्यानुसार कोणत्याही एका खात्याची शिल्लक बदलली तरी हा हॅश बदलतो.

एक्स्चेंज खातं आणि साखळीवरचा पत्ता यांचं नातं आम्ही एक्सप्लोररवर न सापडणारे व्यवहार या लेखात सांगितलं आहे; पत्ता तपासताना पानावरचे रकाने कसे वाचायचे, ते साखळीवरचा व्यवहार स्वतः तपासा मध्ये आहे.

2लॉग-इन केल्यावरच

प्लॅटफॉर्मने दिलेला मार्ग (चिनी पानावरून आमचा अनुवाद): «बायनान्सच्या अधिकृत वेबसाइटवर जा -> वॉलेटवर क्लिक करा -> “रिझर्व्हचा पुरावा अहवाल” वर क्लिक करा», आणि «त्यानंतर ऑडिट अहवालाच्या पानावर तुमच्या खात्याच्या माहितीवरून तयार झालेली मर्कल ट्रीची माहिती आणि रेकॉर्ड ID तुम्हाला मिळेल.» याचा उपयोगही लिहिलेला आहे: «रेकॉर्ड ID / मर्कल ट्री लीफमुळे, आमच्या स्व-तपासणी पद्धतीने तुमच्या खात्याची शिल्लक देणी-अहवालात समाविष्ट आहे का, हे तुम्हाला स्वतंत्रपणे पडताळता येतं.»

ही पायरी एकाच प्रश्नाचं उत्तर देते: माझी शिल्लक छेदात आहे का? तपासली जाते ती स्नॅपशॉटच्या क्षणाची शिल्लक. ती आजच्या आकड्याशी जुळली नाही, तर लगेच चूक समजू नका; स्नॅपशॉटनंतर तुम्ही खरेदी-विक्री किंवा जमा-काढणी केली असू शकते.

100% ओलांडला तरी अनुत्तरित राहणाऱ्या गोष्टी

स्नॅपशॉटच्या बाहेरचा काळ. तुलनेच्या पानानेच नोंदवलं आहे: «सूचना: हा अहवाल माहिती घेतली त्या वेळचा OKX खात्यांच्या मालमत्तेचा स्नॅपशॉट आहे; स्नॅपशॉटमध्ये न आलेली मालमत्ता आणि स्नॅपशॉट संपल्यानंतरचे कोणतेही व्यवहार या अहवालात समाविष्ट नाहीत.» आमचा अर्थ: स्नॅपशॉट फक्त त्या एका क्षणाबद्दल बोलतो. त्याच्या आधी-नंतर नाणी कशी आली-गेली, ते अहवालात दिसत नाही.

सूत्राबाहेरची देणी. आमचा अर्थ: छेदात फक्त ग्राहकांची सांभाळलेली मालमत्ता असते; एक्स्चेंजचं इतरांना काही देणं असेल, तर ते या गणितात येत नाही. प्लॅटफॉर्मच्या पानावर असंही म्हटलं आहे की त्यांच्या भांडवली रचनेत कर्ज शून्य आहे आणि हॅकिंगसारख्या टोकाच्या प्रसंगांसाठी SAFU हा आपत्कालीन निधी ठेवलेला आहे. हे कंपनीचं स्वतःचं म्हणणं आहे; आम्ही ते पडताळू शकत नाही, फक्त जसंच्या तसं सांगतो.

साखळीवर न दिसणारा भाग. तृतीय-पक्ष कस्टडीचा वाटा वर मोजून बघितला. त्याची खात्री कस्टडी संस्थेकडेच मागावी लागते.

इतरांची लीफ. आमचा अर्थ: लॉग-इन करून लीफ तपासल्यावर एवढंच सिद्ध होतं की «मी ट्रीत आहे आणि माझा आकडा बरोबर आहे». zk-SNARK च्या तीन हमी एवढंच सांगतात की कोणी सुटलं नाही, उणे शिलकीचं खातं नाही आणि रूटमधला बदल वैध आहे. इतरांची धन शिल्लक कमी नोंदवली गेली का, हे त्या हमींत येत नाही आणि तुम्हाला स्वतःही तपासता येत नाही.

म्हणून असा तक्ता आम्ही या क्रमाने वाचतो: आधी ऑडिटची वेळ, मग अंशातला किती भाग तृतीय-पक्ष कस्टडीत आहे, आणि टक्केवारी सगळ्यात शेवटी. 100% पेक्षा किती जास्त, या आकड्याला तर सगळ्यात कमी वेळ द्यावा.